व्यक्तित्व आणि व्यक्तिमत्व

व्यक्तित्व आणि व्यक्तिमत्व
माधव नारायण घुले

व्यक्तित्व ही निसर्गाची देणगी आहे. प्रत्येक सजीव प्राण्याला व्यक्तित्व असते. कुत्र्या-मांजरालाही व्यक्तित्व आहे पण त्यांच्या बाबतीत व्यक्तिमत्व हा शब्द वापरता येत नाही. गोरा रंग, सुडौल बांधा, धिप्पाड शरीरयष्टी, आकर्षक-प्रसन्न चेहरा असणा-या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व सुरेख आहे असे आपण सामान्यपणे म्हणतो. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने बाह्य दर्शानावरून व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व ठरवणे चूक होय.

व्यक्तित्व म्हणजे वेगळे अस्तित्व असलेली व्यक्ती. प्रत्येकास जन्मतः व्यक्तित्व आहे. या व्यक्तित्वावर सामाजिक परिस्थितीचा प्रभाव पडल्यावर व्यक्तित्वाचे व्यक्तिमत्वात रुपांतर होते. एखाद्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व म्हणजे व्यक्ती जशी आहे तशी, म्हणजे व्यक्तीची शारीरिक ठेवण, बुद्धी, चारित्र्य, कर्तृत्व, गुण आदींचा समावेश त्यात होतो. व्यक्तीचा शारीरिक, भावनिक व सामाजिक विकास होत असतो. या विकासातून तिचा पिंड घडत असतो. व्यक्तीचा हा घडलेला पिंड म्हणजे तिचे व्यक्तिमत्व. इंग्रजीत पर्सनेलिटी ही संज्ञा व्यक्तिमत्वास वापरतात. पर्सोना या शब्दापासून पर्सनेलिटी हा शब्द तयार झाला. पर्सोना म्हणजे मुखवटा. रोमन काळात नट तोंडावर मुखवटा घालीत व बोलत. जसे पात्र तसा मुखवटा. जसा मुखवटा तसा आवाज व भाषण. यावरून व्यक्तिमत्व म्हणजे बाह्य दर्शन असा अर्थ घेतला गेला. व्यक्तिमत्वाचा हा अर्थ एकांगी आहे. यामधे व्ह्यक्तिच्या स्वभाववैशिष्ट्यांचा, बुद्धीचा, भावनांचा, गुणांचा व वृत्तीचा अंतर्भाव होत नाही. त्यामुळे ही व्याख्या बरोबर नाही. व्यक्तिमत्व या संज्ञेचा अर्थ वेगवेगळ्या शास्त्रज्ञांनी आपापल्या दृष्टीकोनातून वेगवेगळा केला आहे. सर्वसामान्यपणे व्यक्तीच्या वर्तनाची सर्वान्गास्पर्शी व संघातस्वरूप गुणात्मकता (Total Qulity of an individual) म्हणजे व्यक्तिमत्व. व्यक्तिमत्वात व्यक्तीची शरीरयष्टी, चेहरेपट्टी, ठेवण, बांधा, त्याची बुध्दिकौशाल्ये, क्षमता, अभिरुची, आवडनिवड, संपादित गुण इ. चा साकल्याने विचार केला जातो. या सर्वांची व्यक्तीच्या जैविक देणगीपासून व्यक्तिजीवन जगण्यापर्यन्त झालेली वाटचाल म्हणजे व्यक्तिमत्व.

निसर्गाने कांही जीवन-बीजे दिलेली असतात. परिस्थितीनुसार त्या बीजांची वाढ होऊन जो जीवनवृक्ष निर्माण होतो त्याला व्यक्तिमत्व म्हणतात. अनुवांशिकता सुप्त शक्ती तसेच प्राप्त परीस्थी व जीवनात मिळालेल्या अनुभवांना व्यक्तीने आपल्या मताप्रमाणे दिलेला अर्थ, या तीन घटकांचा व्यक्तीविशिष्ट परिपाक म्हणजे व्यक्तिमत्व होय. व्यक्तीच्या जैविक घटकांची व सामाजिक आणि नैसर्गिक घटकांची जी पारंपारिक आंतरक्रिया होते त्यालाच व्यक्तिमत्व म्हणतात. ही आंतर्क्रिया प्रत्येक व्यक्तीची विशेष आणि सुसंगत असते.

Continue reading “व्यक्तित्व आणि व्यक्तिमत्व” »

Continue Reading Post

चित् व चित्त शब्दांचे अर्थ आणि चित्तपावन अथवा चित्त्पावन शब्दाची भ्रांती

आपल्या पूर्वजांचे मन, त्यांची विचारप्रणाली व बुद्धी (चित्) शुद्ध (पावन) असल्याने त्यांना चित्पावन हे संस्कृत संबोधन प्राप्त झाले. पंधराव्या शतकात सांख्यशास्त्रावर ग्रंथ लिहिणारे श्री गणेशदीक्षित भावे, महान ज्योतिषी नृसिंहभट्ट व दादाभाई, ‘माझा प्रवास’ लिहिणारे विष्णूभटजी गोडसे यांच्या सारख्या कित्येक संस्कृत भाषातज्ञांनी तसेच पेशवे, त्यांचे सरदार व अधिका-यांनीही आपल्या जातीचे नाव चित्पावन असेच नमूद केले आहे. त्यांना चित् शब्दाचे अर्थ ज्ञात होते.

चित् व चित्त हे सर्वस्वी भिन्न आहेत. संस्कृत भाषेच्या अज्ञानामुळे चित् व चित्त शब्दाचे अर्थ समजू न शकलेल्या बहुतांश लोकांनी गेल्या पन्नास वर्षात चित्तपावन शब्दाचा भरपूर गैरवापर केलेला आढळतो. काही चित्पावन संघांनी आपल्या संस्थेचे नाव बदलले. चित्पावन नाव कोरलेल्या संगमरवरी लाद्याही बदलल्या व चित्तपावन नाव कोरले. त्यामुळे चित् व चित्त यांच्या अर्थासंबंधी थोडे विवेचन आवश्यक आहे.

वेदोत्तर वाङ्मयातील उपनिषद साहित्यात तत्वज्ञान विचाराच्या अनेक विद्या दिल्या आहेत त्यात चित्त शब्द विविध अर्थाने वापरलेला आढळतो. कौशल्याला कला म्हणतात. कला शिकवण्यायोग्य झाली तर ती विद्या होय. कारणपरंपरा देऊन सूत्रबद्ध करण्याएवधी विद्या प्रगल्भ झाली की ते शास्त्र होय. त्यामुळे चित्त शब्दाचा योगशास्त्रातील अर्थ प्रमाण मानावा लागतो. महर्षी पतञ्जली यांची योग शास्त्रावरील सूत्रे ‘पातञ्जल योगदर्शन’ म्हणुन विख्यात आहेत. त्यांच्या आधीही अनेक योगशास्त्रे होती पण महर्षी पतञ्जलीचे योगशास्त्र अद्वैताधारित व तर्कशुद्ध असल्याने ते सर्वमान्य झाले आणि आपले अस्तित्व टिकवू शकले. हे योगशास्त्र म्हणजेच वैदिकपरंपरेतील अंतःकरणशास्त्र होय. त्यात चित्त शब्दाचा अर्थ दिलेला आहे. योगविद्येचे अद्विताधारित (द्वैताधारित) असे दोन मत प्रवाह असले तरी दोन्ही मतानुयायी महर्षी पतञ्जलीच्या योगशास्त्राला आधारग्रंथ मानतात.

पुढे योगशास्त्रातील माहिती थोडक्यात दिली आहे. पूर्वस्मृती व तात्कालिक स्मृती अंतःकरणाचे अविभाज्य अंग असल्याने त्यांच्याशिवाय अंतःकरणाचे कार्य होऊ शकत नाही. अद्वैतवादी विचारसरणीप्रमाणे अंतःकरणाचे मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार असे चार भाग कल्पिलेले आहेत. सुखकारक व दुखःकारक संवेदनांमुळे आवड, नावड, निवड आणि भावना मनात ठरतात. त्यात गरजेनुसार संकल्प व कार्यप्रव्रुत्ती निर्माण होते. ज्ञानेंद्रियांकडून आलेल्या संवेदना चित्ताद्वारे बुद्धीकडे जातात. जाणिवा व पुर्वस्मृतीची सांगड घालताना बुद्धी विविध कसोट्या लावते. त्यानंतर जे विषयज्ञान होते ते अहंकाराचे लक्षण होय.(अहंगंड हा अर्थ तेथे अभिप्रेत नाही, जाणणारा मी म्हणजेच परब्रम्ह असा त्याचा अर्थ होतो) अशी संक्षेपात अंतःकरणप्रक्रियेची माहिती देता येईल.

Continue reading “चित् व चित्त शब्दांचे अर्थ आणि चित्तपावन अथवा चित्त्पावन शब्दाची भ्रांती” »

Continue Reading Post

ब्राह्मण संघटन – काळाची गरज

ब्राह्मण संघटन – काळाची गरज
– माधव घुले

प्रस्तुत लेखाच्या शीर्षकातील प्रत्येल शब्दामध्ये फार मोठा अर्थ भरला आहे. ब्राह्मण या शब्दाच्या अनेक व्याख्या, संज्ञा, व्युत्पती यावर वर्षानुवर्ष कृतीहीन चर्चा व त्यावरून शब्दच्छल करण्यापेक्षा ज्ञानार्जन आणि ज्ञानदान हे ज्यांचे ब्रीद आहे, हाच ज्याचा धर्म आहे आणि हेच ज्यांचे जीवन आहे त्याला ब्राह्मण म्हणावं. अर्थातच कालानुरूप होणारे सामाजिक बदल आणि त्या त्या व्यक्तीचे आचरण यानुसार या संज्ञेत बदल संभवतात आणि ते स्वाभाविक अहे. अशी व्यक्ती पोटार्थी होणं, कांहीशी स्वार्थी होणं हेही स्वाभाविक आहे पण म्हणूनच त्याचं संघटन तितकंच आवश्यक अहे.

हिंदू धर्माच्या शिकवणीनुसार मनुष्यप्राणी कांही संस्कार उपजतच मिळवीत असतो तर जन्मानंतर त्यामध्ये वाढ होते ती माता-पिता व समाजाकडून. संस्कार ही अंगी बाणवायची गोष्ट असल्याने ते प्रत्यक्ष कृतीतूनच दृग्गोचर होतात,व्हायलां हवेत. ती कांही निव्वळ देण्या-घेण्याची वा गळी उतरवण्याची बाब नव्हे. पण तरीही ब्राह्मण कुळात जन्मलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने आपले जीवन आदर्श बनवण्यासाठी संस्कारांचा वसा घ्याला हवा. त्याने स्वतःबरोबरच समाजाचाही आदर्श व्हायला हवं. तथापि नेमका याच प्रवाहापासून सांप्रत दूर गेल्यामुळे संघटनेच महत्व त्यानी जाणून घ्यायला हवं, नव्हें ते त्याला पटवून द्यायला हवं.

समाजात आदर्श राहिलेच नाहीत
असा कांगावा आम्ही करतो
खर म्हणजे स्वतःच आदर्श व्हायचं असतं
याचा आम्हाला विसर पडतो.

संघटना म्हणजे एकी. एकीचं बळ, ताकद म्हणजे आत्मविश्वासाचं प्रकटीकरण. संघटनेमुळेच व्यक्तीला समाजाला दिशा मिळते, योग्य मार्ग मिळतो आणि तो ध्येयपूर्तीसाठी आपले सर्वस्व अर्पण करतो. व्यक्ती व समाजापुढचे ध्येय सुस्पष्ट असावे. ध्येयपूर्तीसाठी अर्पणवृती लागते. आपली हिंदू संस्कृती ही त्यागावर आधारलेली आहे. कोणत्याही व्यक्तीचा व समाजाचा विकास त्यागभावनेमुळेच होतो हे निश्चित.

Continue reading “ब्राह्मण संघटन – काळाची गरज” »

Continue Reading Post

सूर्योपासना – अरुण दत्तात्रय जोग

सूर्योपासना
-अरुण दत्तात्रय जोग

उत्तरायण ! प्राचीन काळापासून आपल्या पूर्वजांनी उतरायाणाचे महत्व ओळखले होते. महाभारतातील पितामह भीष्मांचे शरपंजरी पडून प्राणत्यागासाठी उतारायणाची सुरुवात होण्याची वाट पाहणे असो किंवा वैदिक काळापासून उपनयांसाठी उत्तरायणाचाच काळ निवडणे असो; उत्तरायणात प्राणाचे उन्न्यन होण्यासाठी असणारा अनुकूल काळ किंवा उपनयनासाठी (विद्याभास गुरूगृही सुरु करणेच्या संस्कारासाठी) उत्तरायण काळाचे महत्व अनन्यसाधारण आहे.

उत्तरायण !! शास्त्रीय दृष्टीकोणातून पृथ्वीच्या सुर्याभोवतीच्या परिभ्रमणापैकी जास्तीत जास्त सुर्याभिमुख होण्याची प्रक्रिया सुरु होण्याचा काळ ( उतर गोलार्धातील विशेषतः हिंदुस्थानातील जीवशृष्टीसाठी). उत्तरायणाची प्रक्रिया दरवर्षी २१ डिसेंबरला (लहानात लहान दिवस) सुरु होते व २१ जूनला संपते (मोठ्यात मोठा दिवस) आणि तेव्हा दक्षिणायन सुरु होते. गायत्री मंत्रोपासानेचं महत्व एरवीच जरी अधिक असलं तरी उत्तरायण काळात ते त्याहून अधिक असतं.

गायत्री मंत्र

ॐ भूभूर्वः स्वः । तत्सावितुर्वरेण्यं, भर्गोS देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात ।।

अर्थ – जो सुर्य आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देतो त्याच्या सर्वश्रेष्ठ तेजाची आम्ही उपासना करतो.

गायत्री मंत्र ! हा केवळ सूर्यस्तुति किंवा सुर्यस्तवन नसून तो एक सामर्थ्यशाली बीजमंत्र आहे. त्याच्या पठणाने अथवा जपाने या सृष्टीचा कारक, चैतन्यदायक व जीवनाचा कारक – असा जो सुर्य त्याच्या किरणांद्वारे मिळणा-या उर्जेचा प्रकर्षाने उपयोग करून घेता येतो व यासाठी जास्तीत जास्त अनुकुलता उतरायणात असते. पूर्वी बालपणी केव्हां तरी म्हण्टलेल्या कवितेच्या ओळी आठवतात

Continue reading “सूर्योपासना – अरुण दत्तात्रय जोग” »

Continue Reading Post

ब्राम्हण समाज – एक चिंतन – श्रीराम घैसास

वेचक-वेधक
ब्राम्हण समाज – एक चिंतन
– श्रीराम गैसास

आजचा ब्राम्हण समाज आधुनिकता व परंपरा यांची सुयोग्य सांगड कशी घालावी याबाबत गोंधळलेल्या परिस्थितीत असावा असे वाटते. अर्थातच आजच्या काळातील घडामोडी इतक्या वेगाने घडत आहेत की ब्राम्हणच काय, समाजातीलच सर्व लोक आज संभ्रमित झाले आहेत. ही बाब आपणच आपल्याला जेव्हां त्रयस्थ अथवा दूरस्थ नजरेने बघू लागतो तेव्हां लक्षात येते.

या परिस्थितीला जबाबदार कोण याचा अधिक उहापोह करण्यापेक्षा, मला वाटते याला समर्थपणे तोंड कसे देता येईल याचा विचार करणे जास्त श्रेयस्कर आहे. जन्माने ब्राम्हणत्व ही तर खरोखरच भाग्याची गोष्ट आहे. पूर्वजांकडून मिळालेले ब्राम्हणवृत्तीचे जनुक व समाजाकडून आपोआपच मिळणारी श्रेष्ठ वागणुक या गोष्टी इतर समाजबांधवांच्या दृष्टीने खरोखरंच हेवा वाटायला लावण्यासारख्या आहेत. पण या गोष्टींचे सातत्य टिकवण्यासाठी आजचा ब्राम्हण समाज खास काही करतो असे दिसत नाही. ज्या समाजाने दिशा दर्शन करायचे तोच आज मार्ग चुकल्यासारखा वर्तन करत आहे . आपण योग्य जिवनक्रमणा करीत नाही याची जाणीव ज्या समाजाला नसते त्याचा भवितव्याची काळजी वाटावी अशी परिस्थिती निर्माण होते.

Continue reading “ब्राम्हण समाज – एक चिंतन – श्रीराम घैसास” »

Continue Reading Post

संस्कार आणि आदर्श सांप्रत काळाची गरज

वेचक-वेधक
संस्कार आणि आदर्श
सांप्रत काळाची गरज
– सौ. पुष्पा दीक्षित

तेजःस्पर्शाने दूर होई अंधार
जसा मुळांचा वृक्षा असे आधार
मना घडवी संस्कार

संस्कार ही एक दृश्य संकल्पना आहे. ती एखाद्या व्यक्तीच्या उक्ती आणि कृतीतून व्यक्त होत असते. एखाद्या प्रथमदर्शनातच त्या व्यक्तीचा वक्तशीरपणा, आदाब, संघभावना समाजाच्या मनावर ठसा उमटवून जाते. संस्कार म्हणजे शिस्त, संस्कार म्हणजे विनम्र भाव, संस्कार म्हणजे थोरामोठ्यांचा आदर, संस्कार म्हणजे माणुसकी. संस्कार ही एक मनाची परिभाषा आहे. मनाची अवस्था आहे. स्व पासून सुरु होणारा संस्कार कुटुंबाला, समाजाला, राष्ट्राला आदर्शाप्रत पोचवू शकतो.

संस्कार हा कालातीत आहे. समाजाला संसाक्रांची गरज पिढ्यानपिढ्या भासत आली आहे. सांप्रत काळात त्याची आवश्यकता जरा जास्तच आहे एवढेच. १७व्या शतकात समर्थ रामदासांनी जे महान कार्य केले त्यात त्यांनी लिहिलेले ‘मना सज्जना भक्तिपंथेची जावे’ सारखे मनाचे श्लोक हे तर लहानथोर सर्वांच्याच मनावर संस्कार करून जातात. आपण सारे भारतीय संस्काराप्रीय आहोत. संत तुकाराम, संत एकनाथांसारख्या संतश्रेष्ठीपासून लो. टिळक, स्वा. सावरकर, समाजसुधारक आगरकर यांचेसारख्या समाजधुरिणांचे आपण कायम ऋणी राहिले पाहिजे.

बालवयात होणारे संस्कार हे अधिक परिणामकारक असून ते आईवडील व शिक्षक यांचेकडून होत असतात. मानवाच्या ‘अनुकरणप्रियता’ या गुणामुळेच संस्कारप्रसार होत असतो. संस्काराच्या पाय-या चढतचढतच माणुस आदर्शापर्यंत पोचू शकतो. वस्तुतः संस्काराचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. एक म्हणजे कौटुंबिक संस्कार आणि दुसरे सामाजिक संस्कार. मुल जन्माला येते तेव्हां सर्वप्रथम घर हेच त्याचे विश्व असते. घरातील माणसे हीच त्याची आदर्श असतात. कुटुंबियांच्या आपापसातील वागण्याचा चांगला अगर वाईट ठसा मुलांच्या मनावर कोवळ्या वयातच उमटला जातो. मुल जेव्हां घराचा उंबरठा ओलांडू लागते तेव्हां शेजारी व शाळेत जाऊ लागते तेव्हां गुरुजन, शिक्षक हे त्याचेसाठी आदर्शच असतात. परंतु आजच्या काळात आईवडील दोघेही करियरप्रेमी असतात. संस्कार करायला घरात आजी आजोबा असतातच असे नाही. शाळांमधून मुलांची पटसंख्या प्रमाणाबाहेर वाढल्यामुळे तिथेही संस्काराची ऐशीतैशीच असते. संस्काराची गरज तर असतेच असते मग यावर उपाय म्हणुन संस्कार केंद्र बनतात. पैसे देऊन मुलांकरीता संस्कार विकत घेतले जातात.

वाचन – संस्कार हा एक चांगला संस्कार पूर्वी मुलांच्या मनावर होत असे. परंतु सध्यस्थितीत ‘वाचाल तर वाचाल’ असे म्हणण्याची वेळ आली आहे. वाचनसंस्कार हा युवापिढीला तर अधिक परिपक्व करू शकतो परंतु काय वाचावे याचे योग्य मार्गदर्शन त्यांना होत नाही. यापेक्षाही महत्वाचे म्हणजे आज वाचन – संस्कृतीवर दूरदर्शन – संस्कृतीने जबरदस्त हल्ला केला आहे. दूरदर्शन – संस्कार हा एक प्रचंड विषय आहे. त्यावर कांही न लिहिणेच उत्तम, या दृकश्राव्य माध्यमाच्या सततच्या मा-यामुळे माणसाच्या माती बधिर झाल्या आहेत.

Continue reading “संस्कार आणि आदर्श सांप्रत काळाची गरज” »

Continue Reading Post

पहिले बाजीराव पेशवे उपेक्षित पेशवा – अभेद्य योद्धा

वेचक-वेधक
पहिले बाजीराव पेशवे
उपेक्षित पेशवा – अभेद्य योद्धा
प्रा. प्रराग वैद्य

दरवर्षीप्रमाणे या वर्षीही मी आणि अमरावतीचे श्रीधर जोशी मोटरसायकलीवरून महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, गुजराथ, राजस्थान या चार राज्यांचा पंधरा दिवसात साधारणतः ५५०० किलोमीटर प्रवास करून आलो. या प्रवासात मध्यप्रदेशातील छिंदवाडा – पंचामढीचे सुंदर डोंगरघाट, ओंकारेश्वाराचे ज्योतिर्लिंग नि नर्मदेचे विस्तीर्ण पात्र, उज्जैनचे ज्योतिर्लिंगस्थान नि कृष्णकालीन पवित्रम वास्तू नि स्थाने, महेश्वर – मंडलेश्वर – धार इ. ऐतिहासिक नगरे, बाटवाबाटवीला म्हणजेच अधर्मांतरास अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत धडाडीने शुद्धिकरणाद्वारे चोख उत्तर देणारा नि हिंदुत्वनिष्ठांच्या यशस्वी लढ्याचे दर्शन घडविणारा दुर्गम झाबुआ जिल्हा, तसेच स्वाभिमानी गुजराथमधील दुर्दैवी गोध्रा, तथाकथित लोकशाहीला लाजविणा-या गायकवाडांच्या राजेशाही राजधानी अर्थात बडोदा, निसर्गरम्य पावागड, चाम्पानेर, सापुतारा आणि हिंदुधर्मरक्षक राजपुतांच्या हौतात्म्याची साक्ष देणा-या राजस्थानातील चितोडगड, उदयपूर, जयपूर अशा नगरांचे, नद्यांचे, पर्वतरांगांचे, विविध संस्कृतींचे मनोहारी दर्शन घडले. परंतु त्यातही भाग्याचा कळस म्हणजे मध्यप्रदेशातील सानावाद या नगराजवळील रावेर गांवात असलेल्या पहिल्या बाजीराव पेशव्यांच्या समाधीचे झालेले दर्शन होय. या समाधीच्या दर्शनाचे वेळी माझ्या मनात मनात जे विचार आले ते पुढे शब्दांत उतरवले आहेत.

आजचा दिवस हा केवळ या प्रवासातील नव्हें तर आयुष्यातील अविस्मरणीय दिवस आहे. जगातील सर्वश्रेष्ठ योद्ध्यांमधेही सर्वोत्तम योद्ध्याचे पद देण्यास कोणताच प्रत्यवाय नसलेल्या महानतम सेनापती पहिले बाजीराव यांची चिरेबंद आणि अडीचशेहून अधिक वर्षे निसर्गाशी आणि हिंदुंच्या कोडगेपणाशी झुंजत आजही बाजिन्प्रमाणेच धीरोदात्तपणे उभ्या असलेल्या भक्कम समाधीचे दर्शन होते आहे. परंतु वर्षानुवर्षे ही समाधी दुर्लक्षित उपेक्षित आहे, याहून मोठं दुर्दैव ते कोणतं? हिंदुधर्म नि हिंदुराष्ट्र रक्शिण्याचे नि विस्थारिण्याचे अतुलनीय कार्य करणा-या त्या नरशार्दुलाची, त्याच्या कर्तुत्वाप्रमाणेच भव्य-दिव्य, राकट, स्पुर्तीदायक आणि पवित्रम असलेली समाधी आज या हतबल, शौर्याहीन, विवेकहीन, स्वभावाशुन्य हिंदुस्थानच्या नि महाराष्ट्राच्या गणतितहि नाही. समाधीच्या सभोवताली असलेल्या गांवांतही बाजीराव हे नांव जुन्या पिढीतील अगदी मोजक्या लोकांसच ठाऊक आहे. इतरांना नि विशेषतः नव्या पिढीस तर बाजीराव हे नांव माहीतच नाही. या समाधीस ते लोक “राजाची समाधी” म्हणतात. ही वाईट अवस्था पाहता त्या महापुरुषाची, त्याने घडवलेल्या इतिहासाची त्यांना ओळख असणे तर असंभवनीयच!

त्याहूनही भीषण अवस्था महाराष्ट्राची आहे. बाजीरावांची समाधी मध्यप्रदेशात आहे हे महाराष्ट्रात लाखांमध्ये एखाद्यासच ठाऊक असेल. या दुर्दैवी हिंदुस्थानात नि महाराष्ट्रात अनेक अधर्मी, क्रूर, अत्याचारीना देवत्व प्रदान करून राष्ट्रद्रोही नि धर्माद्रोहीना “महात्मा” बनवून आजही आमच्या छाताडावर नाचवले जात आहे, लादले जात आहे. असल्या धेण्डाञ्च्या प्रतिमेचे अभद्र दर्शन घेतल्याविना आमचे कोणतेहि दैदंदिन आर्थिक व्यवहारही होऊ नयेत अशी चिरकालीन व्यवस्था आमच्यावर थोपवली गेली आहे. यःकिश्र्चित नि कःपदार्थ नेत्यांच्या जयंत्या, मयंत्या, वाढदिवस साजरा करणा-या, त्यांचे पुतळे उभारणा-या, पाकिस्तानच्या जन्मदात्यांचा सर्वत्र जयघोष करणा-या या महाराष्ट्रात नि हिंदुस्थानात बाजीराव विस्मृतीत गेले आहेत. पूर्वी औरंगजेब नि अफ़जलखान यांच्यासारख्या धर्मांध शक्तींना गाडणा-या महाराष्ट्रात त्यांना पुन्हा थडग्यातून बाहेर काढले गेले आहे. त्यांची थडगी राजमान्य झाली आहेत. त्यांचे सुशोभिकरण, उदात्तीकरण चालू आहे. अफझलला फासावर लटकवण्याचे सोडून नवीन ‘अफजल’ निर्माण केले जात आहेत. हिंदुधार्माविरुद्ध आगपाखड करणारे, तो बुडवणारे, त्यासाठी कोणत्याही अधर्माचा स्वीकार करू पण हिंदुधर्माचा त्याग करू अशी कोल्हेकुई यशस्वी करवणारे आज सर्वमान्य ‘महामानव’ झाले आहेत.

Continue reading “पहिले बाजीराव पेशवे उपेक्षित पेशवा – अभेद्य योद्धा” »

Continue Reading Post

भावनांक – रणजित करंदीकर

वेचक-वेधक
भावनांक
रणजित करंदीकर

आपण बहुतेक सर्वजण स्वतःबद्दल बोलत राहतो. आपण स्वतः, आपले कुटुंबीय, आपला स्वभाव, आपली मुले, आपण मिळवलेल्या गोष्टी, आपल्या कामात आपण कसे निष्णात आहोत, आपला भूतकाळ, आपल्याला नशिबाची साथ कशी मिळाली नाही तरीही……वगैरे वगैरे अशा आपल्यासंबंधीच्या अनेक गोष्टींवर आपण तासनतास बोलतो. त्याचवेळी दुस-यांच्या कुचेष्ट्ता करणे, त्यांच्यातील दोष वारंवार बोलून दाखवणे, स्वतः मोठे आहोत हे शाबित करण्यासाठी दुस-याची निंदा करणे, द्वेष करणे या गोष्टी चालूच असतात. या सा-या गोष्टींमुळेच ताणतणाव निर्माण होतात. संबंधात परकेपणा येतो. सर्वांत महत्वाचे म्हणजे आपली स्वतःची परिणामकारकता कमी होते.

कुटुंबात व समाजात वावरताना आपले ताणतणाव निर्माण करते. त्याचा विपरीत परिणाम आपल्या क्रियाशीलतेवर व आरोग्यावर होतो.

अत्यंत जवळकीचे व घट्ट असे प्रेम व आपुलकी यावर आधारलेले मैत्रीसंबंध ही जीवनाची मुलभूत गरज आहे. हे मैत्रीसंबंध विचार करणे, बोलणे, वागणे, निर्णय घेणे व समाधानाने जगणे या सर्वांवर सखोल परिणाम करीत असतात. असे मैत्रीसंबंध भावनांक चांगला असण्याची एक खूण आहे.

Continue reading “भावनांक – रणजित करंदीकर” »

Continue Reading Post

भारतातील पहिल्यावहिल्या ग्रँड इंडियन सर्कसचे जनक श्री. विष्णु मोरेश्वर छत्रे

वेचक-वेधक
भारतातील पहिल्यावहिल्या ग्रँड इंडियन सर्कसचे जनक श्री. विष्णु मोरेश्वर छत्रे
जन्म – १८४६
मृत्यू – १९०५

आपल्या मराठी मातीत अनेक प्रकारची पिके उगवतात आणि त्यातच एक भर म्हणजे – “स्वाभिमान”, गेली अनेक शतके ही मराठी माती याची साक्ष आहे. थेट ज्ञानेश्वरांपासून …… समर्थ रामदास…. वासुदेव बळवंत फडके…. बाळ गंगाधर टिळक ….. वगैरे वगैरे. वर्षे १८४६ मध्ये असेच एक स्वाभिमानाचे पीक आले. ते होते “विष्णु मोरेश्वर छत्रे.”

या छोट्या विष्णुने पहिली चमक दाखवली ती आपल्या मित्रमंडळीत. त्या मित्रमंडळीनी त्या विष्णुला गाणे म्हणण्याचा आग्रह केला. विष्णुला गाणे येत नाही हे सर्वांना माहीत होते. त्यावेळेला विष्णुला गाणे म्हणता येईना. त्याचवेळी त्याने प्रतिज्ञा केली ” मी गाणे शिकेल. एवढेच नव्हे, तर तुम्हांला त्याची तालीम देईन.” त्या बाणेदार तरुणाने कांही दिवसात हे सिद्ध करून दाखवले. पंडित विष्णुपंत छत्रे – धृपद गायक असा नावलौकिक मिळवला आणि दुसरा स्वाभिमान जागविला तो सर्कस बाबतीत. सहजगत्या विष्णुपंत मुंबईस आले. उत्सुकतेपोटी विल्सन साहेबाची सर्कस पाहण्यास गेले. त्या युरोपियन साहेबाने,’या एतद्देशीय भारतीय काळ्या लोकांना हे सर्कस काढणे, खेळ करणे कधीच शक्य होणार नाही!!’ असे उद्गार काढले! विष्णूची अस्मिता जागृत झाली. स्वाभिमान उफाळून आला आणि त्याच ठिकाणी त्या साहेबाला ठणकावून बजावले की मी असा खेळ, असा प्रयोग, अशी सर्कस काढूनच दाखवीन आणि खरोखरी विष्णू मोरेश्वर छत्रे यांनी वर्ष १८८२ दस-याच्या शुभमुहुर्तावर मुंबई – क्रॉस मैदानावर पहिला भारतीय सर्कशीचा खेळ मांडीयेला!! आणि एवढेच नव्हे तर काही वर्षांनी त्याच विल्सन साहेबाची ती सर्कस विष्णुपंतांनी लिलावात विकत घेतली आणि ते मराठी मातीत वाढलेले स्वाभिमानाचे कणीस डौलात झळकू लागले!! विष्णुपंतांची ही पहिली भारतीय सर्कस ‘ग्रँड इंडियन सर्कस, गांवोगांवी, शहरा शहरातून फिरू लागली. सर्व भारतभर त्यांचे खेळ झाले. त्याचबरोबर आपल्या मित्राला गुरुबंधूला आसरा दिला व संगीत शास्त्राचा अनमोल हिरा गावी रहिमत खाँसाहेब जनतेपुढे, रसिकांपुढे सादर झाला.

Continue reading “भारतातील पहिल्यावहिल्या ग्रँड इंडियन सर्कसचे जनक श्री. विष्णु मोरेश्वर छत्रे” »

Continue Reading Post

युवोन्मेष – कौस्तुभ लेले

वेचक-वेधक
युवोन्मेष
– कौस्तुभ लेले

आपल्या नवीन मित्र-मैत्रिणींना ‘युवोन्मेष’ची ओळख करून देताना आपल्याला ह्या गोष्टींचे भान ठेवायला हवं, की हा तरुणांचा संघ टवाळकीसाठी नाही, राजकीय हेतूसाठी नाही. केवळ आजच्या दिवसेंदिवस खालावत जाणा-या सामाजिक परिस्थितीत नैतिक अधःपतनात, आपल्या प्राधान्यानी ज्ञातीच्या कल्याणासाठी झटणार आहोत.

एक गोष्ट सहज लक्षात येते की अजूनही कोकणस्थ ब्राम्हण, समाजातील इतर घटकांपेक्षा सरस आहेत ते त्यांच्या बुद्धिमत्ता, कौशल्य, शिस्तप्रियता, देशप्रेम, जहालता अशा गुणांमुळे. आपल्या घरातील संस्कारही चांगले नागरिक होण्यास पोषक असेच असतात.

समाजात एकंदरीतच चाललेल्या अराजकतेला, चांगल्या माणसांनी एकत्रितपणे प्रखर विरोध करायला हवा. अर्थात, एकत्र येण्यासाठी समान ध्येय नजरेसमोर हंवे. त्यासाठी समान विचारांची बैठक हंवी. आपणांस मान्य असलेले हिंदुत्व हेच राष्ट्रीयत्व असल्याने हा देश अधःपतनाच्या मार्गावर असताना आपल्याला त्याच्या उन्नतीसाठी काहीतरी करायला हवं हा विचार खूप सुखावतो. आपल्याला सगळ्यांना मिळून एक आदर्श घालून द्यायचाय. ‘चित्तपावन ब्राम्हणांनी केलेल्या कामांसाठी कोणी शाबासकी द्यावी असं नाही पण पुढे सगळ्या ज्ञातीनी व पर्यायाने समाजानी त्याचे अनुकरण करावे.

आज संघटनेचे महत्व वेगळे सांगायची गरज नाही कारण विविध संघटनांची विधायक आणि विघातक कामे आपल्याला माहिती आहेतच. त्याही पुढे जाऊन लोकशाहीमध्ये केवळ मतांच्या जोरावर शिरजोर ठरणारे अल्पसंख्य आणि बहुजन समाज दिवसेंदिवस आपली प्रगती रोखत आहेत. तेंव्हा आपल्या ज्ञातीचे आणि समाजाच्या लोकांचे हित पाहणे आता आपली जबाबदारी समजूया!

Continue reading “युवोन्मेष – कौस्तुभ लेले” »

Continue Reading Post