श्री देव परशुरामभूमि पूजन – सतीश विनायक रिसबूड – ११ जुलै २०१० ते ११ सप्टेंबर २०१०

श्री व्याडेश्वर महात्म्य हे काव्य श्री. विश्वनाथ पित्रे नामक कवीने वर्ष १६३५ मधे म्हणजे सुमारे ४०० वर्षापूर्वी रचले आहे. त्यात श्री देव व्याडेश्वरांबरोबर श्री परशुराम , गुहागर वगैरेचे तपशिलासह अतिशय सुंदर वर्णन आले आहे. त्यात सर्ग ५ , श्लोक ३० ते ३७ मध्ये पुढीलप्रमाणे वर्णन आले आहे.

 
रामतीर्थ व नदी ह्यांच्या पश्चिमेकडून दक्षिण दिशेपर्यंत त्या ब्राह्मण श्रेष्ठ परशुरामाने ब्राह्मणांची स्थापना केली. अशा रीतीने अधिकारानुरूप रम्य व समृद्धीयुक्त घरे वसविल्यानंतर पूर्णकाम परशुरामाचे मन शांत झाले. त्या अत्यंत आकर्षक अशा नगरला त्याने चित्तपावन हे नाव दिले. व त्यामुळे तेथे राहणारे सर्व ब्राह्मण चित्तपावन (चित्पावन) म्हणून गणले गेले. II ३०-३२ II

 
मग तो कमळासारखे नेत्र असणारा परशुराम आपल्या ब्राह्मणांना म्हणाला, हे क्षेत्र म्हणून स्वीकारलेले शहर श्रावण महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला संध्याकाळी निर्माण केले व आता आपण सर्वांनी ह्याचा निवासस्थान म्हणून स्वीकार केला असल्यामुळे तोच सुरुवातीचा दिवस असे समजून ह्या माझ्या पृथ्वीची प्रत्येक वर्षी आदरयुक्त होऊन पूजा करा. आपण सर्व ब्राह्मण माझे आहात व ही पृथ्वी माझी आहे. II ३३-३५ II

 
हरीच्या म्हणजे विष्णुरूपी परशुरामाच्या त्या शहरात श्रावण महिन्याच्या कृष्णपक्षातील त्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी रामाने पालन केलेल्या ब्राह्मणांकडून आजही ती पूजा विधिवत केली जाते. II ३६ व ३७ II

Continue reading “श्री देव परशुरामभूमि पूजन – सतीश विनायक रिसबूड – ११ जुलै २०१० ते ११ सप्टेंबर २०१०” »

Continue Reading Post

चित्पावनांचे समाजरक्षणाचे कार्य – प्रकाश नरहर गोडसे – ११ जुलै २०१० ते ११ सप्टेंबर २०१०

चित्पावनांच्या क्षात्रतेजाबद्दल स्पष्ट विवेचन करता येते. शिवाजी महाराजांपूर्वी समाजातून क्षात्रधर्म नष्ट झाला होता, हे सर्वमान्य आहे. देवगिरीच्या यादवांचे वंशज व राणा प्रताप यांच्या सिसोदिया घराण्यातील शहाजीसुद्धा मुसलमानांकडे चाकरी करण्यात धन्यता मानत होते. संत रामदासांच्या अस्मितावार्धक बालोपासानेने जागृत झालेल्या समाजात राजमाता जिजाबाई व गुरु दादोजी कोण्डदेव यांच्या संस्कारातून महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व घडत गेले. व महाराष्ट्रात क्षात्रधर्म पुन्र्स्थापित झाला हे सत्य इतिहासकार मानतात. केवळ महाराजांच्या अंगी अस्मिता निर्माण झाली व त्यांचे राज्य अस्तित्वात आले एवढा मर्यादित अर्थ कोणी काढू नये. समर्थ रामदास स्वामींमुळे समाजातील विविध अंगात अस्मिता सामावली गेली होती. महाराजांच्या कार्याला क्षत्रिय वर्णापेक्षा जनसामान्य जनतेने म्हणजेच शूद्र वर्णाने जास्त प्रमाणात हातभार लावला हेहि सर्वमान्य आहे. काशी येथील गागाभट्ट ह्या श्रेष्ठ विद्वानाने महाराजांचे क्षत्रियत्व सिद्ध करून राज्याभिषेक केला ह्या घटनेची माहिती सर्वत्र होती. श्रींची इच्छा फलद्रूप झाली होती.पण संभाजी महाराजांच्या मृत्युनंतर मराठेशाही कोसळू लागली. वीरता विस्कळीत झाली, सूत वर्गाच्या इच्छा शक्तीचा ह्रास झाला. कोकणातील चित्पावन शुद्ध ब्राह्मण असल्याने ते वेदविद्येचे प्रतिपालक होते. त्यांना ब्राह्म -क्षात्र धर्माची जाण होती. वेदांगाचा अभ्यास सातत्याने करावा लागत असल्याने आचार विचारात शिस्त होती. धर्मशास्त्रे माहित होती. पुराणांच्या निरुपणाने श्री परशुरामाने क्षत्रियांना क्षात्रधर्म शिकवला. शस्त्र धारण करूनही ते ब्राह्मण श्रेष्ठ व अवतारी पुरुषोत्तम ठरले हे हि ज्ञात होते. समर्थ रामदास स्वामी व शिवाजीमहाराजांचे हिंदवी स्वराज्य ढासळायला लागल्यावर जर क्षत्रिय व सूत वर्गीय स्वराज्य सांभाळू शकत नाहीत तर आपण धर्मकर्तव्य म्हणून श्री परशुरामांसारखे शस्त्र का धारण करू नये अशा विचाराने काही चित्पावनांचा व्यक्तिमत्त्व विकास झाला हे स्वीकारण्यात अडचण असू नये. जगाच्या इतिहासात देखील अशी पुष्कळ उदाहरणे देता येतील. रशियाचा लेनिन व जर्मनीचा हिटलर जनसामान्यातीलच होते. एक साम्यवादी तर दुसरा वर्णश्रेष्ठ वादी विचाराने भारलेला होता. दोन्ही विचारसरणी ह्याच्यापुर्वीच प्रस्थापित झाल्या होत्या. अशा घटनांमध्ये संस्कार व विचारांची पार्श्वभूमी असल्याचे साधारणतः सर्वत्र आढळते. त्यामुळे आता अशा घटना क्वचित घडत असल्या तरी त्यांना न सुटणारे कोडे म्हणता येत नाही.

Continue reading “चित्पावनांचे समाजरक्षणाचे कार्य – प्रकाश नरहर गोडसे – ११ जुलै २०१० ते ११ सप्टेंबर २०१०” »

Continue Reading Post

सावध ऐका, पुढल्या हांका…

सावध ऐका, पुढल्या हांका………………

शिक्षण म्हणजे नेमकं काय? पदव्या सगळेच मिळवतात. कोणि शिक्षणसम्राट तर कोणि शिक्षणमहर्षि बनून शिक्षणाचे कारखाने काढतात. बालवाडी असो वा पी. एच. डी. क्लासचा धंदा तर सुगीचा झालाय. बी एड्च्या फॅक्टरीज निघाल्याने शिक्षक हा गुरु न राहता, संस्थाचालकांचा निव्वळ पोटार्थी नोकर झालाय. पदवीसाठी मोजलेल्या दिडक्या दामदुपटीने वसूल करणारा एक सर्वसामान्य ‘ टिचर’!

निर्लज्ज सत्ताधा-यांनी तर ‘शिक्षणाच्या………….!’ करून टाकलाय. आदर्श विद्यार्थ्याबरोबरच सुजाण नागरिक बनविण्याचा वसा ज्यांनी घ्यायचा ते तथाकथित समाजसेवक सत्ताधा-यांच्या टोळीत सहज सामील होतात आणि सगळी खायची खाती वाटप झाल्यानंतर मेहेरबानीचं शिक्षणखातं एखाद्या टोणग्या नेत्याच्या गळ्यात बांधायचे विधिनिषेधशून्य उद्योग करतात.
वाईट वाटतं ते विद्यमान आणि भावी पिढीचं. ज्यांचं सोन्यासारखं आयुष्य समाजोन्नतीबरोबरच राष्ट्रोन्नतीसाठी वेचलं जायला हंवं त्या कोवळ्या पिढीसमोर आहेत ते अनादर्श. मान्य आहे की आजही ‘आचार्य देवो भव’ या योग्यतेचे शिक्षक, गुरु, सज्जन समाजात आहेत पण विद्यावानाला विचारतो कोण? त्यांचा अधूनमधून सन्मान करताना अमुक भूषण, तमुक पदक वा पद्म पुरस्काराची घोषणा करून हे सत्ताधारी स्वतःचाच गौरव करून घेतात.

Continue reading “सावध ऐका, पुढल्या हांका…” »

Continue Reading Post

पण लक्षात कोण घेतो? – जानेवारी ते मार्च २०१०

पण लक्षात कोण घेतो?

सुप्रसिद्ध साहित्यिक व विचारवंत हरी नारायण आपटे यांची ‘पण लक्षात कोण घेतो’ या शीर्षकाची एका ज्वलंत विषयावरची कादंबरी त्या काळात खूपच गाजली होती. समाजाने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांना सामोरं जाऊन, त्याची उकल करून, दिशादर्शन करणं ही विचारवंतांची भूमिका वेळोवेळी समाजासमोर मांडणारे काही साहित्यिक त्या काळात होऊन गेले.

लोकशाही स्वीकारलेल्या आजच्या अप्रगत, प्रतातीशील वा प्रगत राष्ट्रांच्या समोर असे अनेक प्रश्न आजही निर्माण होतात. बालविवाह, बालमजुरी, शेतक-याच्या आत्महत्या, हव्यासापोटी स्वतःच अंगिकारलेलं भ्रष्ट आचरण, आपदग्रस्तांच्या पुनर्वसनासाठी केलं जाणारं भ्रष्ट व गालीछ्य राजकारण, दहशदवाद, आर्थिक महागोटाळे, शिक्षणाचा व वैद्यकाचा बाजार मांडणारे शिक्षण सम्राट, धर्मांधतेचा आलेला ऊत, उच्चवर्णियांची बेताल व लिंगपिसाट वृत्ती, बेशरम राजकारणी व सत्ताधारी, पत्रकारितेतील अक्षम्य दलाली, घृणास्पद असं व्यक्तिस्तोम यासारखे अनेक प्रश्न अगदी आ वासून उभे असताना काही सन्माननीय अपवाद सोडल्यास साहित्यिक, विचारवंत आंधळे / बहिरे असल्याचं भासवीत आहेत.

Continue reading “पण लक्षात कोण घेतो? – जानेवारी ते मार्च २०१०” »

Continue Reading Post

पुरुषप्रयत्न, दैव व नियती – जानेवारी ते मार्च २०१०

पुरुषप्रयत्न, दैव व नियती

‘योगवासिष्ठ’ या अनमोल ग्रंथामध्ये यासंबंधी केलेले विवेचन आपल्या सर्वांनाच अत्यंत मोलाचे मार्गदर्शन करणारे आहे. ते जसेच्या तसे वाचकांसमोर ठेवीत आहोत.

प्रयत्न व दैव या संबंधाने पुष्कळ वादविवाद चालत असतात. कोणी प्रयत्न श्रेष्ठ म्हणतात, तर कोणी देवाला श्रेष्ठत्व देतात. योगवासिष्ठात यासंबंधी फार विस्तृत विवेचन आले आहे.

न किंचन महाबुद्धे तदस्तीह जगत्राये | यदनुव्देगिना नाम पौरुषेण न लभ्यते || नि.उ. १५७-२८ ||

‘हे महाप्राज्ञ रामा! उदास न होता सतत प्रयत्नशील राहणा-यास अप्राप्त्य असे या त्रिभुवनात कांहीही नाही.’

आपल्याला पौराणिक कथांमध्ये, इतिहासात व दैनंदिन व्यवहारातही असे आढळून येते की,कधीकधी योग्य दिशेने, नेटाने प्रयत्न करूनही अपयश प्राप्त होते. उद्योगाची दिशा, काळ, वेळ यापैकी कांही चुकले किंवा कंटाळून अर्ध्यावरच प्रयत्न सोडला तर यश न मिळणे हे समजण्यासारखे आहे. पण सर्व दृष्टीने योग्य प्रयत्न करूनही जेंव्हा यश मिळत नाही तेंव्हा ‘दैव’ ही अप्रतिहत मोठी शक्ती आहे, असे मानावे लागते. ‘दैवात नसेल तर कोणतीच गोष्ट होणार नाही.’ ‘सर्व काही दैवाधीन आहे तर प्रयत्न तरी कां करावे?’ ‘होणार असेल ते टळणार नाही.’ असे विचार प्रबळ होऊन ‘प्रयत्न दुबळा आहे व दैवच श्रेष्ठ आहे’ असे मानले जाते. परंतु ही भावना मनुष्याला कर्तृत्वहीन बनवते. तसे न होता प्रयत्नाचे श्रेष्टत्व सिद्ध करण्यासाठी वसिष्ठमहर्षींनी याविषयाची इतकी विस्तृत चर्चा केली आहे की, त्याला संस्कृत वाङमयात तोड नाही.

प्रयत्न आणि दैव यांचे ऐक्य

Continue reading “पुरुषप्रयत्न, दैव व नियती – जानेवारी ते मार्च २०१०” »

Continue Reading Post

संपादकीय – ऑक्टोबर ते डिसेम्बर २००९

संपादकीय

अभ्यासोनि प्रकटावे, नाहीतर झाकोनि असावे
प्रकटोनि नासावे, बरे नव्हें ||

समर्थ श्री रामदास स्वामी

महाराष्ट्राची संत परंपरा थोर आहे. संतांच्या शिकवणीने जीवन जगणे सुसह्य होते. सद् विचार आणि सदाचारामुळे मनुष्यजन्म सार्थकी लागतो. सुमारे सातव्या शतकापासून या हिंदुराष्ट्राचे वारंवार लचके तोडणा-या तत्कालीन शत्रुमुळे प्रजा पिडीत झाली होती, पार पिचून गेली होती. गांजलेली मनं आणि रिकामी पोटं हा कांही तत्वज्ञान शिकवण्याचा प्रांत नव्हें. तरीही तेराव्या शतकात संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी ती किमया साध्य करून दाखवली आणि त्याच परंपरेतून आपला स्वतंत्र बाणा दाखवित समर्थ श्री रामदास स्वामींनी जनमानसाला धीर दिला, बळ दिलं, निर्भय बनवलं.

स्वतःचा प्रपंच दूर सारून सा-या समाजाचा प्रपंच करताना रामदास स्वामी सहस्त्रयोजने पायी फिरले. जे आपणासी ठावे, ते इतरांसी शिकवावे | शहाणे करून सोडावे, सकळजन || यासारखी स्वरचित वचनं ते स्वतः जगले आणि सामान्यजनांना जगायला शिकवले. माणसामाणसांची मन त्यांनी जाणली आणि अंतर्मुख होऊन त्यांना नवा दृष्टीकोन दिला आणि म्हणूनच ‘केल्याने होत आहे रे आधी केलेचि पाहिजे’ यासारखे संदेश ते सहजपणे देऊन गेले.

Continue reading “संपादकीय – ऑक्टोबर ते डिसेम्बर २००९” »

Continue Reading Post

संपादकीय – जुलै ते सप्टेंबर २००९

संपादकीय

ब्राम्हण बांधावा जागा हो!
नकाशा फक्त दिशा आणि मार्ग दाखवतो,
नकाशातील इमारतीत राहता येत नसतं,
एवढं वैगुण्य कोणत्याही नकाशात असतं,
वास्तव्य करायचं तर नकाशाबरहुकूम ती वास्तू
ज्याची त्यानं उभारून घ्यायची असते.

आपण सारे ब्राम्हण आहोत. होय! ज्याकुळामध्ये आम्हाला जन्म मिळाला, योग्य संस्कार झाले त्याव्यावास्तेचे आम्ही ऋणी आहोत. त्या थोर ऋषीवरांची परंपरा आम्ही अभिमानाने सांगतो त्यांचेसमोर आम्ही नतमस्तक आहोत. ज्ञात स्वरूपातील पेशवाईपासूनचा इतिहास ब्राम्हणवर्गाची समाजाप्रती अतूट बांधिलकी दर्शवतो. याष्टीपेक्षा समष्टिधर्म आम्हाला वंदनीय आहे. आणि म्हणूनच ही जन्मभूमी, हे राष्ट्र याप्रती आमची काही कर्तव्ये आहेत, जबाबद-या आहेत; पण………….

Continue reading “संपादकीय – जुलै ते सप्टेंबर २००९” »

Continue Reading Post

संपादकीय – सत् – असत्

संपादकीय
सत्-असत्

विचार, शोध व बोध यामुळे माणूस समृद्ध होत असतो. सततच्या आत्मचिंतनाने तो प्रगल्भ होत जातो. ज्ञान संचयाचा भार न वाटता तो अधिक विनम्र होत जातो. विवेकाच्या प्रक्रियेमधे तो नकळत शिरतो. योग्य-अयोग्य, भलं-बुरं, हित-अहित याची जाणिव याच माध्यमातून त्याला होऊ लागते. त्याचा आत्मविश्वास वाढू लागतो. मीपणाच्या नुसत्या भावनेपासुनही तो शतयोजने दूर राहतो. सर्वसामान्यपणे माणूस अनुकरणप्रिय असतो आणि ते सोपेही असते. अनुकरण म्हणजे स्वतः समजून घेण्याच्या श्रमांपासून पलायनवाद स्विकारणे, जबाबदारीपासून दूर राहणे. समस्येवर स्वतः समाधान शोधणे हाच खरा अनुभव असतो.

Continue reading “संपादकीय – सत् – असत्” »

Continue Reading Post

संपादकीय – जानेवारी ते मार्च २००९

संपादकीय…..

ज्ञानाग्नीने अशी जयाची कर्मे जाळून जाती
सुजाण नर ते त्या पुरुषा ते ‘पंडित’ऐसे म्हणती||

स्वामी स्वरूपानंद

परम पूजनीय स्वामींची ‘भावार्थ गीता’ ‘रोज एकतरी ओवी अनुभवावी’ या तोडीची आहे. सुबोध मराठी भाषेमध्ये स्वामींनी ती अधिकच देखणी करून मांडली आहे.
उपरोक्त ओवितीलच नव्हे तर संपूर्ण पुस्तिकेतील शब्दरचना इतकी अचूक आहे कि ‘यापरते दुसरे नाही’ असेच म्हणावेसे वाटते. आजकाल ज्ञान व माहिती यामध्ये गल्लत केली गाते. माहिती मिळवून पदवी वा तत्सम बिरूदांचा तिळा लावता येतो पण ज्ञान तर त्याच्याही पुढे दशांगुळे उरून राहते.माहितीला स्थैर्य नसते, तिच्यामध्ये नेमकेपणा नसतो, ती शब्दबंबाळ असते, गैरसमजाला, गोंधळाला तिथे भरपूर वाव असतो. अर्थापेक्षा अनर्थाला ती अधिक वाव देणारी असते आणि सत्यापासून तर ती दूरही असू शकते.

Continue reading “संपादकीय – जानेवारी ते मार्च २००९” »

Continue Reading Post

व्यक्तित्व आणि व्यक्तिमत्व

व्यक्तित्व आणि व्यक्तिमत्व
माधव नारायण घुले

व्यक्तित्व ही निसर्गाची देणगी आहे. प्रत्येक सजीव प्राण्याला व्यक्तित्व असते. कुत्र्या-मांजरालाही व्यक्तित्व आहे पण त्यांच्या बाबतीत व्यक्तिमत्व हा शब्द वापरता येत नाही. गोरा रंग, सुडौल बांधा, धिप्पाड शरीरयष्टी, आकर्षक-प्रसन्न चेहरा असणा-या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व सुरेख आहे असे आपण सामान्यपणे म्हणतो. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने बाह्य दर्शानावरून व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व ठरवणे चूक होय.

व्यक्तित्व म्हणजे वेगळे अस्तित्व असलेली व्यक्ती. प्रत्येकास जन्मतः व्यक्तित्व आहे. या व्यक्तित्वावर सामाजिक परिस्थितीचा प्रभाव पडल्यावर व्यक्तित्वाचे व्यक्तिमत्वात रुपांतर होते. एखाद्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व म्हणजे व्यक्ती जशी आहे तशी, म्हणजे व्यक्तीची शारीरिक ठेवण, बुद्धी, चारित्र्य, कर्तृत्व, गुण आदींचा समावेश त्यात होतो. व्यक्तीचा शारीरिक, भावनिक व सामाजिक विकास होत असतो. या विकासातून तिचा पिंड घडत असतो. व्यक्तीचा हा घडलेला पिंड म्हणजे तिचे व्यक्तिमत्व. इंग्रजीत पर्सनेलिटी ही संज्ञा व्यक्तिमत्वास वापरतात. पर्सोना या शब्दापासून पर्सनेलिटी हा शब्द तयार झाला. पर्सोना म्हणजे मुखवटा. रोमन काळात नट तोंडावर मुखवटा घालीत व बोलत. जसे पात्र तसा मुखवटा. जसा मुखवटा तसा आवाज व भाषण. यावरून व्यक्तिमत्व म्हणजे बाह्य दर्शन असा अर्थ घेतला गेला. व्यक्तिमत्वाचा हा अर्थ एकांगी आहे. यामधे व्ह्यक्तिच्या स्वभाववैशिष्ट्यांचा, बुद्धीचा, भावनांचा, गुणांचा व वृत्तीचा अंतर्भाव होत नाही. त्यामुळे ही व्याख्या बरोबर नाही. व्यक्तिमत्व या संज्ञेचा अर्थ वेगवेगळ्या शास्त्रज्ञांनी आपापल्या दृष्टीकोनातून वेगवेगळा केला आहे. सर्वसामान्यपणे व्यक्तीच्या वर्तनाची सर्वान्गास्पर्शी व संघातस्वरूप गुणात्मकता (Total Qulity of an individual) म्हणजे व्यक्तिमत्व. व्यक्तिमत्वात व्यक्तीची शरीरयष्टी, चेहरेपट्टी, ठेवण, बांधा, त्याची बुध्दिकौशाल्ये, क्षमता, अभिरुची, आवडनिवड, संपादित गुण इ. चा साकल्याने विचार केला जातो. या सर्वांची व्यक्तीच्या जैविक देणगीपासून व्यक्तिजीवन जगण्यापर्यन्त झालेली वाटचाल म्हणजे व्यक्तिमत्व.

निसर्गाने कांही जीवन-बीजे दिलेली असतात. परिस्थितीनुसार त्या बीजांची वाढ होऊन जो जीवनवृक्ष निर्माण होतो त्याला व्यक्तिमत्व म्हणतात. अनुवांशिकता सुप्त शक्ती तसेच प्राप्त परीस्थी व जीवनात मिळालेल्या अनुभवांना व्यक्तीने आपल्या मताप्रमाणे दिलेला अर्थ, या तीन घटकांचा व्यक्तीविशिष्ट परिपाक म्हणजे व्यक्तिमत्व होय. व्यक्तीच्या जैविक घटकांची व सामाजिक आणि नैसर्गिक घटकांची जी पारंपारिक आंतरक्रिया होते त्यालाच व्यक्तिमत्व म्हणतात. ही आंतर्क्रिया प्रत्येक व्यक्तीची विशेष आणि सुसंगत असते.

Continue reading “व्यक्तित्व आणि व्यक्तिमत्व” »

Continue Reading Post