थोरले बाजीराव पेशवे यांच्या रावेर खेडी येथील समाधीस भेट – हरी सखाराम चितळे आणि मधुसूदन वामन दाबके – ऑक्टोबर २०११ ते डिसेंबर २०११

रीमंत थोरले बाजीराव पेशवे यांच्या समाधी स्थळास भेट देण्याचे गेली काही वर्षे डोक्यात घोळत होते. यापूर्वीच अ. भा. चित्पावन ब्राह्मण महासंघाचे कार्यवाह श्री. माधव घुले यांचेसह महासंघातर्फे सर्वांनी जायचेही ठरत होते पण तशी वेळ आली नाही. त्यातच सन २०१२ मध्ये नर्मदा प्रकल्पांतर्गत होत असलेल्या वेगवेगळ्या धरणात पाणी साठविण्यास सुरुवात होणार असल्याचे वाचनात आल्याने व त्यामुळे समाधी स्थळ पाण्यात बुडणार या शंकेने समाधी स्थळास भेट देण्याच्या विचाराने आणखीनच उचल खाल्ली. मात्र ह्या वर्षी २८ एप्रिल (बाजीराव पुण्यतिथी) रोजी तेथे उपस्थित राहण्याचा मानस होता. तथापि कडक उन्हाळ्याचा ताप वाचविण्यासाठी आम्ही ७ ज्येष्ठ (६५ ते ७५ ) २४ मार्च, २०११ रोजी सकाळी टाटा विंगर या ९ सीटर ए सी गाडीने रावेरखेडी येथे जाण्यासाठी निघालो.
समाधी स्थळास नक्की कसे जायचे याची कोणालाच नीटशी कल्पना नसल्याने बेत ठरवताना प्रत्येकाच्याच मनात काहीशी धाकधूक होती. तथापि श्रीमंत बाजीराव पेशवा (प्रथम)प्रतिष्ठान चे श्रीयुत श्रीपाद कुलकर्णी (बांगर) रा. इंदूर यांचेशी झालेल्या चर्चेने व श्री. शरद बोडस यांचा १९९८ मध्ये पुण्यतिथी कार्यक्रमास गेल्याबाबतचा लेख मिळाल्याने शिवाय चर्चेच्या वेळी श्री. कुलकर्णी यांनी दाखविलेल्या फोटोंमुळे ,तेथे जावून नक्की काय पाहावे लागणार आहे कोण जाणे ? ही शंका सुद्धा दूर झाली.

 
जाताना बुऱ्हाणपूर मार्गे जायचे ठरविले असल्याने वाटेत नेवासे येथील ज्ञानेश्वरी मंदिर व मोहिनीराज मंदिर ; देवगड येथील दत्ताचे स्थान व मुक्ताईनगर (पूर्वीचे एदलाबाद)येथील मुक्ताबाईची समाधी पाहून रात्री बुऱ्हाणपूर येथे हॉटेल पंचवटीत मुक्काम केला. दुसऱ्या दिवशी म्हणजे २५ मार्च ला बडवाह रस्त्याने सुमारे ७० कि.मी. वर असणाऱ्या सनावद या मोठ्या शहरात आलो. त्यानंतर मुख्य रस्त्याच्या दक्षिण-पश्चिम दिशेने जाणाऱ्या खरगोन रस्त्याने सुमारे १५ कि. मी. वर असणाऱ्या बेडशी गांवी आलो. गांव संपल्यावर उजवीकडे भोगाव निपाणी या खेडेगावाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर वळलो व पुढे लगेचच पुन्हा उजवीकडे वळलो. हा रस्ता रावेर – खेडीस जातो. बेडशी ते रावेर-खेडी हे अंतर सुमारे ७-८ कि. मी. असून रस्ता कच्चा आहे. वाटेत खड्काई नदी लागते. आता त्यावर कॉजवे बांधलेला आहे. रावेर आणि खेडी ही प्रत्यक्षात दोन खेडेगावे असून ती रावेर-खेडी या जोडनावानेच ओळखली जातात. समाधी स्थळ प्रत्यक्षात रावेर या नर्मदेकाठच्या खेडेगावात आहे. खेडी हे खड्काई काठी आहे. सनावद सोडल्यापासून ‘बाजीराव समाधी स्थळाकडे’असे फलक कोठेही दिसत नाहीत याचे वाईट वाटले.

 
कॉजवेपाशी आल्यावरच आम्ही समाधी स्थळास कसे जावयाचे यासंबंधीची विचारपूस सुरु केली. खरोखरच आमचा योग चांगला म्हणा किंवा समाधी स्थळास भेट देण्याची आंतरिक ओढ म्हणा, आमची गाडी पाहून एक गावकरी देवदूतासारखा धावतच आमच्यापाशी आला व म्हणाला ‘चला मी तुम्हाला तिकडे घेवून जातो, मीच तेथील व्यवस्था पाहतो’ त्याला गाडीत घेऊनच आम्ही पुढचा १०-१५ मिनिटाचा प्रवास खेडेगावच्या व वळणावळणाच्या रस्त्याने पार केला व समाधी स्थळापाशी येऊन पोहोचलो, ऐन दुपारी १२ च्या सुमारास. बुऱ्हाणपूर ते रावेर या प्रवासास सुमारे ३II ते ४ तास लागले. रावेर – खेडी पूर्वीच्या पश्चिम निमाड या जिल्ह्यात होते. आता पश्चिम निमाड व पूर्व निमाड हे जिल्हे एकत्रित करून खरगोन जिल्हा झालेला दिसतो.

(more…)

Continue Reading Post

चित्पावन ब्राह्मण आणि संघटन – अ. वि. सहस्त्रबुद्धे

गेल्या शतकात ब्राह्मण समाजाने खूप सहन केले. विशेषतः स्वातंत्र्योत्तर काळात जणूकाही ब्राह्मणांना नष्ट करता येईल का, या विचारांनीच ब्राह्मणेतरांनी पावले उचलली आहेत असे वाटू लागले आहे. प्रथम गांधीवधानंतर ब्राह्मणांच्या घरांची जाळपोळ केली, घरांवर दगडफेक केली; लगेचच कुळकायदा लागू करून ब्राह्मणांच्या जमिनी त्यांच्या ताब्यातून काढून घेतल्या गेल्या. हळू हळू त्यांच्या शासकीय नोकऱ्यांची दारे बंद केली गेली, राजकारणातून त्यांची हकालपट्टी झाली(हल्ली त्यांना उमेदवारीसाठी तिकीटसुद्धा नाकारले जाते) नेत्यांच्या भाषणातून पूर्वी टिळक , सावरकर, आगरकर यांचा उल्लेख होई. आता फुले, आंबेडकर या नावाखेरीज अन्य नावे निषिद्ध झाली आहेत. फुले, आंबेडकरांचे श्रेष्ठत्व ब्राह्मणांना मान्य आहे, पण त्याचबरोबर टिळक , सावरकर, आगरकर हि नावेही निश्चितपणे पूज्य आहेत. लेखन, साहित्य, साहित्यासंमेलन , शिक्षण वगैरे सर्व क्षेत्रातील ब्राह्मणांचे वर्चस्व कमी करण्याचा प्रयत्न चालू झाला आणि आजमितीला दादोजी कोंडदेव यांचा पुतळा लाल महालातून हलविला गेला. (असे ऐकण्यात येते की पुतळा हलवितानाही त्याची विटंबना करून तो कचऱ्याच्या गाडीतून हलविण्यात आला).

 
वरील प्रत्येक वेळेस ब्राह्मणांनी काय केले? तर फक्त माघार घेतली, पळ काढला. ब्राह्मणांची घरे जाळली त्यावेळी कोणीही साधा निषेधही नोंदविला नाही. नथुराम गोडसे यांनी गांधीवध केला तर संपूर्ण ब्राह्मण जातीला जबाबदार धरून छळ केला , पण तेच एका शीख माणसाने कै. इंदिरा गांधींवर गोळ्या झाडून त्यांना ठार मारले , तेव्हा मात्र शीख समाजावर कायमचा रोष धरला गेला नाही. उलट, शीख समाजातील लोकांवर तात्कालीन हल्ले झाले तेव्हा शिखांनी दावा लावून नुकसान भरपाई मागितली व ती मंजूरही झाली. एवढेच नाही तर पंतप्रधानांनी शीख समाजाची माफीही मागितली. आम्ही फक्त सहन केले.

 
कूळ कायदा लागू झाल्यावर ब्राह्मणांनी तो कायदा नक्की काय आहे हे पहिले सुद्धा नाही . फक्त पळ काढला. वास्तविक कुळाच्या वारसांना जमिनीवर सहज हक्क मिळत नाही; मूळ मालकाच्या परवानगीशिवाय कुळांना जमिनी दुसऱ्यांना विकता येत नाहीत;वतनाच्या जमिनींना कुळकायदा लागू होत नाही. पण ब्राह्मण मंडळीनी कशाचीही दखल न घेता फक्त शहरांकडे पळ काढला. इथे लक्षात घ्यावे की जमिनीचे मूल्य सोन्यापेक्षा जास्त आहे, जमिनींच्या किमतीची दरवाढ सोन्याच्या दरवाढीपेक्षा कित्येक पटींनी जास्त आहे. आता जमिनी नसल्याने आपण वन बी. एच.के., टू बी.एच.के.वर समाधान मानू लागलो आहोत…. प्रत्येक गोष्टीत पीछेहाट होऊन सुद्धा आपण फक्त सहन करीत आहोत.

 
कोणी म्हणेल , झालं ते झालं , आपण उघड्यावर तर पडलो नाही ना! हे खरेच! आजकाल ब्राह्मण वर्ग आपापल्या ठिकाणी व्यवस्थित आहे. प्रत्येकाची मुले चांगली मिळवतात. घरटी एक माणूस परदेशात आहे, या मजबूत आर्थिक परिस्थितीचा प्रत्येक कुटुंबाने स्वतःभोवती एक कोष निर्माण केला आहे व त्यात ते सुरक्षितपणे , सुखात नांदत आहेत. मग काळजी कशाला? हे खरे असले तरी कौटुंबिक स्वास्थ्य कायम राहील का? पण कुणी सांगावं? या कोषालाही तडा जावू शकेल. काही ना काही वाटा शोधून ब्राह्मणांना झोडपायचं सत्र चालूच राहिलं तर आपण काय करू शकू? निषेध सुद्धा व्यक्त करणार नाही आणि घरटी एक माणूस परदेशात आहे याबाबतचा रुबाब गळून पडेल! आपले लोक परदेशी असले तरी असाही विचार डोकावतो आहे की, आपण इथली इस्टेट मालमत्ता गमावून देशोधडीला लागलो नाही ना?

(more…)

Continue Reading Post

आपण ब्राह्मणांनी हे करायला हवं… – श्री. सतीश विनायक रिसबूड

आपल्या स्मृतीग्रंथातून ‘अध्ययन, अध्यापन,यजन , याजन,दान आणि प्रतिग्रह ही ब्राह्मणांची षट्कर्मे सांगितली आहेत. ही षट्कर्मे आजच्या काळाला अनुकूल विचार करून आचरली पाहिजेत.

 
अध्ययन ह्याचा अर्थ कुठल्याही विषयाचा , त्या विषयाच्या सर्व पैलूंचा सखोल अभ्यास आणि त्याविषयावर मूलभूत संशोधन , हे ब्राह्मण्य आहे.

 
अध्यापन ह्याचा अर्थ आपणास असलेले ज्ञान शिष्यांना देणे. आजच्या काळात शहाणे करून सोडावे सकळ जन हे समर्थ वचन प्रमाण मानले पाहिजे.सर्व विषयावर निपक्षपाती व राष्ट्रहिताच्या भूमिकेतून ब्राह्मणांनी समाजप्रबोधन करणे आवश्यक आहे. समाजप्रबोधन हे ब्राह्मणांवर धर्माने सोपवलेले कार्य आहे, असे समाजप्रबोधन हे ब्राह्मण्य आहे.

 
प्राचीन काळच्या साहित्यात ब्राह्मणांचे वर्णन नेहमी आटपाट नगरात एक दरिद्री ब्राह्मण राहत होता असे आढळते. आटपाट नगरात गर्भश्रीमंत किंवा धनाढ्य ब्राह्मण कधीही राहत नसावा. हा ब्राह्मण धर्माचरणी होता , चारित्र्यवान होता , दरिद्री असून सुद्धा धनाच्या प्रलोभनाला बळी पडणारा नव्हता. आणि सत्तेपुढे झुकणारा नव्हता. आणि कदाचित म्हणून तो दरिद्री राहिला होता. (द्रोणसारखे अपवादही होते , पण ते कौरवांच्या पक्षात होते त्याचा आदर्श समाजाने आपल्यापुढे ठेवलेला नाही) आज सरकारी अनुदानासाठी किंवा बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना अनुकूल असणारा अहवाल लिहून देणारे बुद्धीजीवी पहिले कि या दरिद्री ब्राह्मणाबद्दल अपार आदर वाटू लागतो. आजसुद्धा ब्राह्मणांनी दरिद्रीच राहावे असे कोणी म्हणणार नाही तर ब्राह्मणांनी निरलस पणे निरपेक्ष बुद्धीने धर्माचरणाने राष्ट्रहिताची भूमिका घेतली पाहिजे. परखडपणे मांडत राहिली पाहिजे , ही समाजाची ब्राह्मणांकडून अपेक्षा आहे.

(more…)

Continue Reading Post

श्री देव परशुरामभूमि पूजन – सतीश विनायक रिसबूड – ११ जुलै २०१० ते ११ सप्टेंबर २०१०

श्री व्याडेश्वर महात्म्य हे काव्य श्री. विश्वनाथ पित्रे नामक कवीने वर्ष १६३५ मधे म्हणजे सुमारे ४०० वर्षापूर्वी रचले आहे. त्यात श्री देव व्याडेश्वरांबरोबर श्री परशुराम , गुहागर वगैरेचे तपशिलासह अतिशय सुंदर वर्णन आले आहे. त्यात सर्ग ५ , श्लोक ३० ते ३७ मध्ये पुढीलप्रमाणे वर्णन आले आहे.

 
रामतीर्थ व नदी ह्यांच्या पश्चिमेकडून दक्षिण दिशेपर्यंत त्या ब्राह्मण श्रेष्ठ परशुरामाने ब्राह्मणांची स्थापना केली. अशा रीतीने अधिकारानुरूप रम्य व समृद्धीयुक्त घरे वसविल्यानंतर पूर्णकाम परशुरामाचे मन शांत झाले. त्या अत्यंत आकर्षक अशा नगरला त्याने चित्तपावन हे नाव दिले. व त्यामुळे तेथे राहणारे सर्व ब्राह्मण चित्तपावन (चित्पावन) म्हणून गणले गेले. II ३०-३२ II

 
मग तो कमळासारखे नेत्र असणारा परशुराम आपल्या ब्राह्मणांना म्हणाला, हे क्षेत्र म्हणून स्वीकारलेले शहर श्रावण महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला संध्याकाळी निर्माण केले व आता आपण सर्वांनी ह्याचा निवासस्थान म्हणून स्वीकार केला असल्यामुळे तोच सुरुवातीचा दिवस असे समजून ह्या माझ्या पृथ्वीची प्रत्येक वर्षी आदरयुक्त होऊन पूजा करा. आपण सर्व ब्राह्मण माझे आहात व ही पृथ्वी माझी आहे. II ३३-३५ II

 
हरीच्या म्हणजे विष्णुरूपी परशुरामाच्या त्या शहरात श्रावण महिन्याच्या कृष्णपक्षातील त्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी रामाने पालन केलेल्या ब्राह्मणांकडून आजही ती पूजा विधिवत केली जाते. II ३६ व ३७ II

(more…)

Continue Reading Post

चित्पावनांचे समाजरक्षणाचे कार्य – प्रकाश नरहर गोडसे – ११ जुलै २०१० ते ११ सप्टेंबर २०१०

चित्पावनांच्या क्षात्रतेजाबद्दल स्पष्ट विवेचन करता येते. शिवाजी महाराजांपूर्वी समाजातून क्षात्रधर्म नष्ट झाला होता, हे सर्वमान्य आहे. देवगिरीच्या यादवांचे वंशज व राणा प्रताप यांच्या सिसोदिया घराण्यातील शहाजीसुद्धा मुसलमानांकडे चाकरी करण्यात धन्यता मानत होते. संत रामदासांच्या अस्मितावार्धक बालोपासानेने जागृत झालेल्या समाजात राजमाता जिजाबाई व गुरु दादोजी कोण्डदेव यांच्या संस्कारातून महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व घडत गेले. व महाराष्ट्रात क्षात्रधर्म पुन्र्स्थापित झाला हे सत्य इतिहासकार मानतात. केवळ महाराजांच्या अंगी अस्मिता निर्माण झाली व त्यांचे राज्य अस्तित्वात आले एवढा मर्यादित अर्थ कोणी काढू नये. समर्थ रामदास स्वामींमुळे समाजातील विविध अंगात अस्मिता सामावली गेली होती. महाराजांच्या कार्याला क्षत्रिय वर्णापेक्षा जनसामान्य जनतेने म्हणजेच शूद्र वर्णाने जास्त प्रमाणात हातभार लावला हेहि सर्वमान्य आहे. काशी येथील गागाभट्ट ह्या श्रेष्ठ विद्वानाने महाराजांचे क्षत्रियत्व सिद्ध करून राज्याभिषेक केला ह्या घटनेची माहिती सर्वत्र होती. श्रींची इच्छा फलद्रूप झाली होती.पण संभाजी महाराजांच्या मृत्युनंतर मराठेशाही कोसळू लागली. वीरता विस्कळीत झाली, सूत वर्गाच्या इच्छा शक्तीचा ह्रास झाला. कोकणातील चित्पावन शुद्ध ब्राह्मण असल्याने ते वेदविद्येचे प्रतिपालक होते. त्यांना ब्राह्म -क्षात्र धर्माची जाण होती. वेदांगाचा अभ्यास सातत्याने करावा लागत असल्याने आचार विचारात शिस्त होती. धर्मशास्त्रे माहित होती. पुराणांच्या निरुपणाने श्री परशुरामाने क्षत्रियांना क्षात्रधर्म शिकवला. शस्त्र धारण करूनही ते ब्राह्मण श्रेष्ठ व अवतारी पुरुषोत्तम ठरले हे हि ज्ञात होते. समर्थ रामदास स्वामी व शिवाजीमहाराजांचे हिंदवी स्वराज्य ढासळायला लागल्यावर जर क्षत्रिय व सूत वर्गीय स्वराज्य सांभाळू शकत नाहीत तर आपण धर्मकर्तव्य म्हणून श्री परशुरामांसारखे शस्त्र का धारण करू नये अशा विचाराने काही चित्पावनांचा व्यक्तिमत्त्व विकास झाला हे स्वीकारण्यात अडचण असू नये. जगाच्या इतिहासात देखील अशी पुष्कळ उदाहरणे देता येतील. रशियाचा लेनिन व जर्मनीचा हिटलर जनसामान्यातीलच होते. एक साम्यवादी तर दुसरा वर्णश्रेष्ठ वादी विचाराने भारलेला होता. दोन्ही विचारसरणी ह्याच्यापुर्वीच प्रस्थापित झाल्या होत्या. अशा घटनांमध्ये संस्कार व विचारांची पार्श्वभूमी असल्याचे साधारणतः सर्वत्र आढळते. त्यामुळे आता अशा घटना क्वचित घडत असल्या तरी त्यांना न सुटणारे कोडे म्हणता येत नाही.

(more…)

Continue Reading Post

सावध ऐका, पुढल्या हांका…

सावध ऐका, पुढल्या हांका………………

शिक्षण म्हणजे नेमकं काय? पदव्या सगळेच मिळवतात. कोणि शिक्षणसम्राट तर कोणि शिक्षणमहर्षि बनून शिक्षणाचे कारखाने काढतात. बालवाडी असो वा पी. एच. डी. क्लासचा धंदा तर सुगीचा झालाय. बी एड्च्या फॅक्टरीज निघाल्याने शिक्षक हा गुरु न राहता, संस्थाचालकांचा निव्वळ पोटार्थी नोकर झालाय. पदवीसाठी मोजलेल्या दिडक्या दामदुपटीने वसूल करणारा एक सर्वसामान्य ‘ टिचर’!

निर्लज्ज सत्ताधा-यांनी तर ‘शिक्षणाच्या………….!’ करून टाकलाय. आदर्श विद्यार्थ्याबरोबरच सुजाण नागरिक बनविण्याचा वसा ज्यांनी घ्यायचा ते तथाकथित समाजसेवक सत्ताधा-यांच्या टोळीत सहज सामील होतात आणि सगळी खायची खाती वाटप झाल्यानंतर मेहेरबानीचं शिक्षणखातं एखाद्या टोणग्या नेत्याच्या गळ्यात बांधायचे विधिनिषेधशून्य उद्योग करतात.
वाईट वाटतं ते विद्यमान आणि भावी पिढीचं. ज्यांचं सोन्यासारखं आयुष्य समाजोन्नतीबरोबरच राष्ट्रोन्नतीसाठी वेचलं जायला हंवं त्या कोवळ्या पिढीसमोर आहेत ते अनादर्श. मान्य आहे की आजही ‘आचार्य देवो भव’ या योग्यतेचे शिक्षक, गुरु, सज्जन समाजात आहेत पण विद्यावानाला विचारतो कोण? त्यांचा अधूनमधून सन्मान करताना अमुक भूषण, तमुक पदक वा पद्म पुरस्काराची घोषणा करून हे सत्ताधारी स्वतःचाच गौरव करून घेतात.

(more…)

Continue Reading Post

पण लक्षात कोण घेतो? – जानेवारी ते मार्च २०१०

पण लक्षात कोण घेतो?

सुप्रसिद्ध साहित्यिक व विचारवंत हरी नारायण आपटे यांची ‘पण लक्षात कोण घेतो’ या शीर्षकाची एका ज्वलंत विषयावरची कादंबरी त्या काळात खूपच गाजली होती. समाजाने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांना सामोरं जाऊन, त्याची उकल करून, दिशादर्शन करणं ही विचारवंतांची भूमिका वेळोवेळी समाजासमोर मांडणारे काही साहित्यिक त्या काळात होऊन गेले.

लोकशाही स्वीकारलेल्या आजच्या अप्रगत, प्रतातीशील वा प्रगत राष्ट्रांच्या समोर असे अनेक प्रश्न आजही निर्माण होतात. बालविवाह, बालमजुरी, शेतक-याच्या आत्महत्या, हव्यासापोटी स्वतःच अंगिकारलेलं भ्रष्ट आचरण, आपदग्रस्तांच्या पुनर्वसनासाठी केलं जाणारं भ्रष्ट व गालीछ्य राजकारण, दहशदवाद, आर्थिक महागोटाळे, शिक्षणाचा व वैद्यकाचा बाजार मांडणारे शिक्षण सम्राट, धर्मांधतेचा आलेला ऊत, उच्चवर्णियांची बेताल व लिंगपिसाट वृत्ती, बेशरम राजकारणी व सत्ताधारी, पत्रकारितेतील अक्षम्य दलाली, घृणास्पद असं व्यक्तिस्तोम यासारखे अनेक प्रश्न अगदी आ वासून उभे असताना काही सन्माननीय अपवाद सोडल्यास साहित्यिक, विचारवंत आंधळे / बहिरे असल्याचं भासवीत आहेत.

(more…)

Continue Reading Post